مقدمه:
قاچاق انسان تنها پديده اي خاص يك كشور نيست بلكه سرنوشت بسياري از افراد و زنجيره اي از كشورها را در بر مي گيرد و آنچنان تقدير انسان هاي در بند شده را در هم مي پيچد كه امروزه به عنوان شكلي از برده داري نوين از آن نام برده مي شود. معمولا قربانيان اصلي زنان و كودكان هستند كه به شيوه هاي مختلف مورد سوء استفاده قرار مي گيرند. كشور ايران نيز از اين پديده مبري نيست. از آن رو كه هم مشكلات اقتصادي به عنوان يكي از علل اصلي، دامنگير بسياري از افراد است و هم بي توجهي قانونگذاران و مسئولين به تدوين قانون مناسب و شرايط ارتكاب جرم را براي مرتكبين قاچاق انسان به راحتي مهيا مي كند.
در اوايل دوره دوم رياست جمهوري محمد خاتمي قاچاق انسان به خصوص قاچاق دختران و زنان به كشورهاي اطراف براي مدتي در رسانه هاي عمومي مورد بحث قرار گرفت. از خبرهاي رسانه اي مربوط به دستگيري باندهاي قاچاق تا فيلم فقر و فحشاء ساخته مسعود ده نمكي همه و همه حكايت از اين داشت كه در زير پوست شهرهاي ما قاچاقچيان انسان دام خود را براي قربانيان به راحتي پهن مي كنند. در حالي كه در قانون مجازات ايران عبارت يا مفهومي هم ارز با قاچاق انسان به معناي امروزي وجود ندارد. در حالي كه در قانون مجازات عمومي سابق در مواد 211 و 211 مكرر و 213 به پديده قاچاق زنان اشاره شده بود ولي پس از پيروزي انقلاب به اين پديده هيچ اشاره اي نشد، در باب حدود تنها ماده 136 به بعد قانون مجازات اسلامي به حد قوادي و تعريف آن و مجازات 75 ضربه شلاق پرداخته است. در ماده 138 قوادي تعريف شده و براي آن مجازات 75 تازيانه و تبعيد به مدت 3 ماه تا 1 سال و اگر محكوم زن باشد، فقط مجازات تازيانه تعيين شده است و در مبحث تعزيرات قانون مجازات اسلامي نيز در ماده 639 به اين امر برخورد ميكنيم اما اين قانون براي مقابله فراگير كافي نيست.
با رسانه اي شدن بحث قاچاق به خصوص قاچاق دختران ايراني به كشورهاي خليج فارس و انتقاد حقوقدانان و جامعه شناسان، طرحي براي تشديد مجازات قربانيان تنظيم شدو در سال 1383 تحت عنوان قانون مبارزه با قاچاق انسان به تصويب رسيد در واقع اين لايحه به پيشنهاد وزارت امور خارجه در همان زمانِ تصويب كنوانسيون مبارزه با جرايم سازمان يافته، تهيه شد و به مجلس شوراي اسلامي تقديم گرديد. مجلس نيز لايحه را در تاريخ 28 تيرماه 1383 به تصويب رسانيد. قانون مبارزه با قاچاق انسان مشتمل بر 8 ماده است و علاوه بر تعريف قاچاق انسان، مجازات مرتكبين قاچاق را به مدت 2 تا 10 سال تعيين كرده است. اين مجازات در صورتي كه قربانيان كمتر از 18 سال داشته باشند، تشديد خواهد شد. اما يكي از كاستي هاي اين قانون در اين است كه نه پيشگيري و نه حمايت از قربانيان قاچاق انسان مورد توجه قرار نگرفته است. موضوعي كه معمولا در پديده قاچاق، به دلايل شرايط خاص قربانيان، مدت زمان طولاني سوء استفاده و... مورد تأكيد است. از سوي ديگر حمايت از شهود نيز در اين قانون ناديده گرفته شده است. با اين حال عليرغم نقاط ضعف فوق، نكته مثبت تصويب اين قانون در اين است كه براي اولين بار قانون گذار به مبحث مهم قاچاق انسان به عنوان جرمي توجه كرده كه نزديك به تعاريف بين المللي از اين پديده و مختصات اين جرم است. در هر حال بهتر است به جاي قرار دادن گشت هاي ارشاد و امنيت در خيابان ها، مجازات و جريمه زنان و دختران به جرم بدحجابي، پليس به سراغ مجرميني برود كه موذيانه در انتظار زنان و دختران ايراني به كمين نشسته اند.
متن حاضر ترجمه قسمت هايي از دهمين گزارش سالانه وزارت امور خارجه آمريكاست كه شمايي مختصر از قاچاق انسان، گستره آن، قربانيان و واكنش دولت ها در برابر اين جرم را به نمايش مي گذارد. اين گزارش هر چه باشد، نگاهي جامع به قاچاق انسان در سراسر دنيا دارد و حداقل تلاش مي كند تا دولت ها و همه دست اندركاران را به ابعاد غيرانساني اين پديده حساس سازد.
دهمين گزارش سالانه قاچاق انسان وزارت امور خارجه آمريكا، ضمن تعريف قاچاق انسان، بررسي انواع و اشكال متعدد اين جرم و قربانيان آن به اولويت هاي سياست گذاري در اين زمينه توجه كرده و ضمن بر شمردن استانداردهاي حداقلي مندرج در پروتكل پالرمو به برنامه هاي عمل مختلف كشورها از جمله برنامه پايان دادن به قاچاق انسان توسط نيروهاي حافظ صلح اشاره كرده است. گزارش بالغ بر 370 صفحه است كه به طور موسع وقوع اين جرم، ابعاد مختلف آن،مقررات مبارزه با قاچاق و برنامه هاي تدبير شده در اين زمينه همراه با قصورها و چالش هاي اين كشورها را در سراسر دنيا نشان مي دهد. (1)
چالش هاي جهاني و پيشرفت هاي به دست آمده
طبق گزارش، بزرگسالان و كودكان قاچاق شده به منظور كار اجباري، كار در برابر پرداخت بدهي و فحشاي اجباري در سراسر دنيا جمعيتي بالغ بر 12،300،000 هزار نفر را در بر مي گيرند. تعقيب هاي كيفري موفق مربوط به قاچاق در سال 2009 تنها 4هزار و 166 پرونده، تعقيب هاي كيفري مربوط به كار اجباري 335 مورد، قربانيان شناسايي شده 49،105، نرخ مجرمان شناسايي شده 5/8 درصد و قربانيان شناسايي شده 4 درصد بوده اند. كشورهايي كه تاكنون قاچاقچيان را تحت قوانين مطابق با پروتكل پالرمو تحت تعقيب قرار مي دهند، 162 كشور، كشورهاي بدون قوانين، سياست ها يا مقررات مرتبط با پيشگيري از تبعيد قربانيان 104 ، تعداد قربانيان قاچاق در سراسر دنيا به نسبت ميزان ساكنين كشورها 1.8 به 1000 و در آسيا پاسيفيك اين رقم به 3 درصد در 1000 مي رسد. (2)
در مقدمه اين گزارش آمده است: گزارش حاضر كه چالش هاي مستمر جهاني را در ارتباط با قاچاق انسان از جمله در كشور آمريكا مورد بررسي قرار مي دهد، براي اولين بار طيفي از استانداردهاي مشابه را در برمي گيرد. طي اين گزارش دولت آمريكا براي اولين بار مسئوليت تقويت تلاش هاي جهاني عليه برده داري مدرن به عنوان نقض حقوق بشر جهاني را بر عهده گرفته است با اذعان به اين كه هيچ فردي نبايد ادعا كند كه از مسئوليت براي مقابله با اين نقض مبري است، دولت آمريكا در سال 2000 قانون حمايت از قربانيان قاچاق را تصويب كرد و سازمان ملل متحد پروتكلي را براي پيشگيري، سركوب و مجازات قاچاق انسان به ويژه زنان و كودكان را تنظيم كرد كه به پروتكل پالرمو مشهور شده است. از آن زمان تاكنون بسياري از كشورها تلاش كرده اند تا اقداماتي را براي مبارزه با اين سوء استفاده شديد بر حسب آنچه از اين جرم مي دانيم و نحوه واكنش نسبت به آن در دستور كار خود قرار دهند. پروتكل پالرمو، سند ضميمه كنوانسيون مبارزه با جرائم سازمان يافته، بر توجه ويژه جامعه جهاني در مورد مبارزه با قاچاق انساني صحه مي گذارد و براي اولين بار به عنوان يك سند بين المللي با مجرمانه تلقي كردن همه اعمال قاچاق از جمله كار اجباري، و رويه هاي متعدد برده داري– تأكيد مي كند كه واكنش دولت ها بايد 3 پارادايم مهم شامل: پيشگيري، تعقيب كيفري و حمايت از قرباني را در بر بگيرد. در طول 10 سال دولت ها در سراسر دنيا پيشرفت هاي قابل ملاحظه اي در فهم واقعيت هاي مربوط به قاچاق انسان داشته اند؛ اين كه در اغلب كشورها افراد در شرايط برده داري مدرن قرار دارند، اين كه قاچاق يك پديده سيال و متغير است كه بر اساس مطالبات بازار تغيير شكل مي دهد و اين كه ضعف در قوانين و مجازات ها و ناكارآمدي هاي توسعه اي و اقتصادي نقش مهمي در افزايش اين پديده داشته است.
افرادي كه با اهداف كار اجباري قاچاق شده اند تعدادشان از افراد قاچاق شده با اهداف سوء استفاده جنسي بيشتر است. اين جرم در واقع بيشتر به اجبار و سوء استفاده از افرادي كه وارد شكل خاصي از سرويس دهي داوطلبانه يا مهاجرت ارادي مي شوند، مربوط مي شود تا آدم ربايي. قاچاق انسان مي تواند بدون نياز به جابجايي در طول مرزها يا به شكل داخلي هم انجام شود. اما بسياري از كشورها و صاحبنظران هنوز فرض مي كنند كه جابجايي قرباني براي تحقق اين جرم لازم است. مردان تعداد مشخصي از قربانيان را تشكيل مي دهند و قاچاقچيان اغلب خشونت جنسي را به عنوان سلاحي عليه زنان براي حفظ آنها و اجبار آنها به سرويس دهي خواه در زمين هاي كشاورزي، كارخانه يا فاحشه خانه ها، منازل يا يك منطقه جنگي به كار مي برند.
براساس گزارش 3 پاردايمي كه كشورها بايستي به آنها توجه كنند از يكديگر تفكيك ناپذيرند. تنها مجازات قاچاقچيان كفايت نمي كند اگر كمكي را براي قربانيان در نظر نگيريم و براي تضمين اين كه فرد ديگري قرباني شود، كار نكنيم. البته گزارش تأكيد مي كند كه هيچ كشوري هنوز به يك واكنش واقعا جامع در مقابل اين پديده دست پيدا نكرده است در شرايطي كه حتي ارتكاب اين جرم در حال افزايش و ماهيت آن نيز در حال تغيير است.10 سال از تلاش هاي متمركز صرفا هنوز مراحل اوليه اين جنبش مدرن را طي كرده است و بسياري از كشورها هنوز در حال يادگيري در مورد قاچاق انسان و بهترين واكنش ها در برابر آن هستند. رويه هاي قول داده شده، نيروهاي اقدام و نهادهاي همكار ، برنامه هاي عمل ملي بايستي به اجرا درآيد و ابتكارات ملي هم بايد مورد حمايت قرار بگيرد و با حمايت دولت مورد تقويت قرار بگيرد. اكثريت وسيعي از ميليون ها فرد در بند برده داري هنوز از اين رويه هاي نفعي نبرده اند بنابراين همه كشورها بايد تلاش هاي بيشتري براي تعهدات مندرج در پروتكل پالرمو را در پيش بگيرند. بر اساس گزارش سازمان بين المللي كار سال گذشته جهان ميلياردها دلار درآمد از توليدات نيروهاي اجباري در كارخانجات داشته است. دولت ها دانسته يا ندانسته قربانيان قاچاق را به كشورهايشان تبعيد مي كنند و در ارائه خدمات به قربانيان و ادغام دوباره آنها قصور مي ورزند. در اين گزارش ارزيابي ها مبتني بر اجراي استانداردهاي حداقلي تنظيم شده در پروتكل پالرمو است، آنچه كه به نظر دولت آمريكا كف استانداردهاست نه سقف آن و مبارزه با قاچاق انسان يك امر ايستا نيست. اين گزارش يك ابزار تشخيصي منعكس كننده تلاش هاي انجام شده در اين زمينه است. نه محكوميت و نه حمايت، نه تضميني براي آينده، به گفته تهيه كنندگان گزارش، در واقع گزارش امسال اقدامات نوين 22 كشور را در شناسايي نتايج و عقب ماندگي 19 كشور را در حمايت از قربانيان، قصور در اجراي قوانين و يا ساختارهاي قانوني نابرابر را نشان مي دهد. بسياري از كشورهايي كه وجود قربانيان برده داري نوين را در درون مرزهاي خود انكار مي كنند، نمي بينند و تلاشي براي اجراي دستورات پالرمو يا مطالبات انسانيت مشترك ما نمي كنند. هيچ شرمساري در بزرگ بودن اين مشكل نيست، شرمساري در ناديده گرفتن آن است. (3)
تعقيب، حمايت و پيشگيري – اولويت هاي سياستگذاري
در بخش اولويت هاي سياست گذاري 3 پارادايم مهم تعقيب، حمايت و پيشگيري به بحث گذاشته شده اند. اين كه در قوانين مربوط به تعقيب مجرمين چطور بايستي به بردگي گرفتن قربانيان را در مقابل استخدام و انتقال كارگران در نظر گرفت. اين امر اولين مرحله مطابقت قوانين داخلي با مقررات پروتكل پالرموست. اغلب قربانيان قاچاق به عنوان دورانداخته هاي اجتماع در نظر گرفته مي شوند مانند كارگران جنسي، فراريان از منزل، فقرا يا اقليت هاي نژادي و قومي. قربانيان خود تعاريف حقوقي اين جرم را نمي دانند و نبايد ملزم به تعيين هويت خود شوند. صرفا تمركز بر قاچاق شده ها به قاچاقچيان اجازه مي دهد تا در مصونيت كامل عمل كنند.حمايت برابر قانوني مستلزم اين است كه همه قربانيان بايستي اجراي عدالت را براي قاچاقچيان شاهد باشند. بنابراين تعقيب هوشمند مبناي ديدگاه قرباني محوري است.
در بخش حمايت آمده است: تصويب قانون بدون اجراي آن يك تعهد توخالي و اجراي قانون بدون حمايت از قربانيان صرفا يك واكنش نامناسب است. ديدگاه قرباني محور به اين معني نيست كه تنها شهود به ارائه شهادت بپردازند بلكه در نظر گرفتن نيازهاي قربانيان و اجراي تعهداتي را در بر مي گيرد كه فراتر از محدوديت هاي يك پرونده كيفري است. چنين ديدگاهي مستلزم همكاري مجريان قانون با آژانس هاي ارائه خدمات مقرر مي شود كه يك مسئوليت انسان دوستانه براي اقدام در جهت تضمين بهترين منافع قربانيان را پوشش مي دهد. حمايت از قرباني مشروط به حضور فعال وي در مراحل تعقيب است. همچنين تضمين كرامت و سلامت اشخاص قرباني، فرصت دستيابي به پناهگاه، خدمات جامع و در برخي موارد توانبخشي را نيز در بر مي گيرد. تبعيد قربانيان تنها راه حل نيست. بازداشت قرباني نيز مطابق با استانداردهاي پروتكل پالرمو نخواهد بود.
در بخش پيشگيري نيز به مواردي مانند كمپين هاي آگاهي بخش، سياست ها و رويه هاي پايان دهنده به برده داري نوين اشاره شده است. اين امر طرح ها و ابتكارات مربوط به مبارزه با مطالبه تجارت سكس، شفافيت و حمايت از كارگران در طول زنجيره عرضه كالا را در بر مي گيرد. دولت ها، در اين كمپين ها شركت ها و مصرف كنندگان گردهم مي آيند تا تضمين كنند تجارت آزاد به معناي كاري است كه به طور آزادانه انجام مي شود تا رقابت عادلانه را به جاي كار براي رهايي را تضمين كنند. برنامه هاي پيشگيري بايد گروه هاي آسيب پذير را در سيستم هاي حقوقي وارد كند، سياستهاي استخدام شركت ها،رويه هاي صدور ويزا،رويه هاي مربوط به حمايت از حقوق كارگران داراي درآمد پائين، به حاشيه رانده شده، مجازات مدني يا كيفري براي شركت هايي كه مستقيما به توليد محصول يا ارائه خدمات با استفاده از كار اجباري مي پردازند و... را شامل شود. (4)
كمپين قلب آبي، يك ابتكار عمل پيشگيرانه
سپس گزارش فوق، برخي اقدامات را به عنوان نمونه نام مي برد از جمله كمپين قلب آبي سازمان ملل كه براي تحت تأثير قرار دادن مردم و جلب حمايت آنها براي اقدام عليه قاچاق انسان است.اين كمپين شهروندان را قادر مي سازد تا حمايت خود را براي ريشه يابي و احساس ضرورت مبارزه براي پايان بخشيدن به اين جرم نشان بدهند. نيت اين برنامه اين است كه قلب آبي سمبلي جهاني براي قاچاق انسان مي شود.(5) گزارش از افرادي نيز نام مي برد كه با برنامه هاي مختلف نظير اطلاع رساني به عموم، ارائه كمكهاي حقوقي و يا بازتواني به قربانيان در كشورهاي مختلف دنيا به فعاليت مشغولند. افرادي از اردن، ازبكستان، بروندي، هند، لهستان و ...از سمت هاي مختلف نظير فعالان مدني تا معاون وزارت جنسيت و برابري در وزارت كار وامور اجتماعي و حتي افسر پليسي كه عمليات هاي متعددي را در ايالت هاي هند با حساسيت به قربانيان قاچاق رهبري كرده است.
بررسي وضعيت ايران
اما بخش مهمي از گزارش به بررسي وضعيت قاچاق در كشورها، اقدامات، برنامه ها و سياست گذاري دولت ها در امر مبارزه با قاچاق اختصاص يافته است. اين بررسي با افغانستان آغاز مي شود كه قاچاق كودكان به منظور مبادله مواد مخدر، فحشاي اجباري به خصوص در مورد پسربچه ها در داخل افغانستان تا قاچاق كارگران به ايران و كشورهاي اطراف براي كار اجباري را در مي گيرد و به ايران نيز مي رسد كه بر اساس اين گزارش، يك كشور منبع، ترانزيت و محل اقامت مردان، زنان و كودكاني است كه موضوع قاچاق انسان به خصوص فحشاء و كار اجباري قرار گرفته اند تا زنان و دختران ايراني كه براي فحشاء و ازدواج اجباري قاچاق مي شوند. كودكان افغان، به صورت داخلي براي سوء استفاده هاي جنسي اجباري قاچاق مي شوند، برخي اوقات براي ازدواج اجباري كه طي آن همسران جديدشان آنها را مجبور به فحشا و كار اجباري به عنوان متكدي يا كار در قبال بدهي، تهيه درآمد يا حمايت از خانواده هاي معتادشان مي كنند. مردان جوان و پسران افغان نيز مجبور به فحشاء در جنوب ايران مي شوند. همچنان كه زنان و دختران ايراني هم براي فحشا به پاكستان، تركيه، قطر، كويت و امارات متحده عربي، عراق، فرانسه ، آلمان و انگليس قاچاق مي شوند. گزارش هايي نيز دال بر فروخته شدن زنان و دختران به مردان در پاكستان براي اهداف بردگي جنسي است. مردان و زنان پاكستان، بنگلادش و عراق نيز به طور داوطلبانه به ايران قاچاق مي شوند يا از طريق ايران به ديگر كشورهاي خليج، يونان و تركيه براي كسب شغل فرستاده مي شوند. همچنين در گزارش آمده است كه زنان از آذربايجان و تاجيكستان به ايران سفر مي كنند تا شغلي را بيابند اما نهايتا در دام فحشاي اجباري مي افتند. ايران محل ترانزيت زنان تاجيك براي فحشاي اجباري به دوبي نيز هست.
اما نكته مهمي كه در گزارش مربوط به ايران بر آن تكيه شده عدم دسترسي به اطلاعات براي بررسي جرايم قاچاق وتعقيب و مجازات مرتكبين، نحوه شناسايي و رفتار با قربانيان به ويژه زنان بازداشت شده است. در اين گزارش به تنظيم پيش نويس قانوني در مورد قاچاق به عنوان يك اقدام مثبت نگريسته شده كه هنوز با گذشت چندسال به تصويب نرسيده است. ضمن اين كه هيچ گزارشي در مورد اقدامات دولت در اين زمينه به دست نرسيده است. گفتني است ايران عليرغم امضاي كنوانسيون مبارزه با جرائم سازمان يافته به پروتكل پالرمو نپيوسته است.(6)
زنان، 56 درصد از قربانيان قاچاق انسان
اما در بخشي از اين گزارش ذيل عنوان قاچاق انسان به عنوان يك موضوع زنان آمده است: زنان به دليل موقعيت فرودست اجتماعي و اقتصادي شان در كارهاي موقت، انعطاف پذير و پاره وقت به خدمت گرفته مي شوند. در واقع آنها با بهايي ارزان اجاره مي شوند و در صورت هر شكايتي به آساني اخراج مي شوند. زنان حداقل 56 درصد از قربانيان قاچاق را تشكيل مي دهند. زنان از كشورهاي در حال توسعه به دليل فشار اقتصادي، خانوادگي و اجتماعي قاچاق مي شوند – كه حتي آنها را در فرايند برده داري مدرن آسيب پذيرتر مي سازد.
زنانه شدن مهاجرت در اندونزي به وضوح قابل مشاهده است كه ميليون ها زن و دختر – تقريبا 70 درصد همه مهاجران در جستجوي كار در خارج از كشور را تشكيل مي دهند. اين جمعيت به عنوان كارگران خانگي در كشورهاي بيشتر توسعه يافته در آسياي شرقي و خاورميانه را به خود اختصاص مي دهند. ريشه هاي جديد زنانه شدن مهاجرت به خصوص در سال هاي اخير پديدار شده است از ماداگاسكار تا لبنان، از اتيوپي تا كشورهاي خليج فارس واز اندونزي به مالزي و خاورميانه. زنان همچنان برده وار در تجارت سكس در تمام جهان وارد مي شوند.آنها اغلب به دليل مشاركت در جرمي بازداشت مي شوند كه قرباني آن شده اند و به جاي اين كه خدمات و منافعي شامل آنها شود كه از سوي يك پليس آموزش ديده براي آنها فراهم مي شود، آنها در مراحل قانوني اثبات جرم و شناسايي مجرم وارد شده و مورد مجازات قرار مي گيرند. در بسياري از موارد زنان معمولا در مزارع، كارگاهها، كارخانه ها و منازل كار مي كنند بدون اين كه كسي حتي آنها را بشناسد. در اين گزارش حتي به كارگران خانگي- اغلب زنان- اشاره شده كه توسط ديپلمات ها استخدام مي شوند و مورد سوء استفاده هاي متعدد قرار مي گيرند. به دليل اين كه مي توانند در درخواست هاي ويزا موثر باشند. اين افراد از قربانيان قاچاق براي تميز كردن، آشپزي و مراقبت از فرزندان استفاده مي كنند. قربانيان آنها از انزواي بيشتري نسبت به ساير كارگران برخوردارند. اين ديپلمات ها به نظر قربانيان از قدرت و نفوذ استثنائي بهره مندند. (7) البته در بسياري از كشورها زنان تنها قرباني نيستند. آنها راه حل هم هستند. در ايالات متحده اتخاذ ديدگاه قرباني محور فرصتي اين را ايجاد كرده است تا الگويي براي اصلاحات قانوني با هدف قرار دادن خشونت خانگي وآزار جنسي قرار بگيرد.(8) اما به هر حال زنان در زنجيره قربانيان قاچاق انسان جايگاه قابل ملاحظه اي را به خود اختصاص داده اند.
و در پايان گزارش با ذكر داستان يكي از زنان قرباني قاچاق انسان، يادآور مي شود كه قربانيان راهنماي خط و مشي هاي ما هستند و قلب های ما را براي اقدام بيشتر اميدوار مي سازند. برده داري در قرن بيستم پذيرفتني نيست اما بخشي از آن محصول توافق هاي كاري دولتي است بدون در نظر گرفتن اين كه چطور افراد به بند كشيده مي شوند.
پی نویسها :
1- براي ملاحظه متن گزارش مراجعه كنيد به: Trafficking in Persons Report, 10th Edition, 2010. www.state.gov/g/tip/rls/tipr...
2-. صفحه 7 گزارش
3- مقدمه گزارش
4-صفحه 12-19 گزارش
5- صفحه 37
6- صفحه 179-181 گزارش
7- صفحه 38
8-صفحه 37